Maria, wist je … (2)

Op het eerste gezicht een beetje vreemd: een kerstlied op Goede Vrijdag. Maar zowel de tekst als het beeld wat er hierbij gekozen is, past er m.i. goed bij.

N.B. Deze clip bevat (weliswaar stilstaande) beelden uit de zeer bloederige film Passion of the Christ en is niet geschikt voor mensen met een zwakke maag.

Muziek ter overweging op Goede Vrijdag

In de klaagzang “Popule Meus” richt Jezus Zich vanaf het kruis tot Zijn volk. Tot ons, dus. Wij zijn het immers die – door onze zonden – de spijkers door Zijn handen en voeten hebben geslagen (hetgeen regisseur Mel Gibson van de film The Passion of the Christ op indringende wijze tot uitdrukking heeft gebracht door zelf de hamer te hanteren, met enkel zijn hand in beeld).

Dit gezang is in dezelfde stijl als eerder op dit blog geplaatste muziek (maar welke je nu níet moet beluisteren; wacht daar nog enkele dagen mee).

Sanctus et Immortalis,
miserere nobis

Heilige en Onsterfelijke
ontferm U over ons

Popule Meus, quid feci tibi?
Aut in quo contristavi te?
Responde Mihi.

Mijn volk, wat heb Ik u gedaan?
Of waarmee heb Ik u bedroefd?
Antwoord Mij!

Quia eduxi te de terra Aegypti:
parasti Crucem Salvatori tuo.

Omdat Ik u uit het land van Egypte heb weggevoerd:
heeft u voor uw Verlosser een Kruis bereid.

Quid ultra debui facere tibi, et non feci?
Ego quidem plantavi te vineam Meam speciosissimam.
Et tu facta es mihi nimis amara;
aceto namque sitim meam potasti,
et lancea perforasti latus Salvatori tuo.

Wat had Ik nog meer voor u moeten doen wat Ik niet heb gedaan?
Immers, Ik heb u geplant, Mijn allermooiste wijnstok.
En u bent voor Mij zeer bitter geworden;
want met azijn heeft u Mijn dorst gelest
en met een lans heeft u de zijde van uw Verlosser doorstoken.

Ego propter te Chananaeorum Reges percussi:
et tu percussisti arundine caput Meum.

Ik heb voor u de koningen der Kanaänieten geslagen:
en u heeft Mijn hoofd geslagen met een riet.

Popule Meus, quid feci tibi?
Aut in quo contristavi te?
Responde Mihi.

Mijn volk, wat heb Ik u gedaan?
Of waarmee heb Ik u bedroefd?
Antwoord Mij!

De muzikale diepten van de Matthäus-Passion

De Matthäus-Passion van J.S. Bach is de meest bekende muziek over het lijdensverhaal van Jezus Christus. Niet voor niets, want het is een meesterwerk, en zeer geschikt om het Evangelie biddend te overwegen.

Vorige week vertelde Rudolph van Calcar, één van de koordirigenten uit onze parochie, over de muzikale diepgang van dit werk.

Hier volgen enkele aspecten uit zijn inleiding:

- Spanning en ontspanning
- Variaties op een melodie
- Aureool van violen
- Kruisvorm
- Aan het einde

Spanning en ontspanning
In de Matthäus-Passion is er een voortdurende afwisseling van spanning en ontspanning – afgestemd op de betekenis van de tekst.

Een melodielijn geeft spanning als de stappen tussen de noten groot zijn. Kleine stappen (zoals bijvoorbeeld in het liedje Vader Jakob) geven daarentegen ontspanning. Een melodie kan ook spanning geven als hij hoog is voor de stem die hem zingt, en juist ontspanning als hij laag is (denk maar aan het geluid dat iemand maakt als hij verschrikt, of hoe je praat als je iemand gerust wilt stellen).

In meerstemmige muziek is het ook van belang hoe de stemmen samen klinken. Bepaalde akkoorden leveren spanning op; andere juist ontspanning. Daar geldt niet – zoals bij opeenvolgende noten in één melodielijn – dat als het dicht bij elkaar zit, er minder spanning is. Vaak juist integendeel!

Variaties op een melodie
Een voorbeeld van hoe Bach hiermee speelt.

Meerdere malen komt er een variatie van de melodie “Oh hoofd vol bloed en wonden” voor. Dat was een melodie die al bekend was in Bachs tijd; hij heeft die niet zelf geschreven. Maar hij heeft erop gevarieerd, en dat levert heel verschillende resultaten op, al naar gelang de betekenis van de tekst:

“Erkenne mich, mein Hüter” heeft een lichte, positieve tekst. Dat klinkt ook door in de muziek. “O Haupt voll Blut und Wunden” klinkt echter veel zwaarder. Lager en langzamer gezongen, maar dat is niet het enige. Ook de akkoorden en de melodielijnen zorgen voor meer spanning.

Aureool van violen
Wanneer Jezus in de Matthäus-Passion aan het woord is, wordt Zijn stem omlijst door violen. Zij vormen a.h.w. een aureool van geluid.

Bijvoorbeeld hier (van 0:38-1:22):

Maar er zijn enkele uitzonderingen, die – zoals alles in dit meesterwerk – een diepere betekenis hebben:

Pilatus vraagt aan Jezus of Hij de Koning der Joden is (van 1:05-1:37). Hij antwoordt hem: “Du sagest’s” , hetgeen Zijn laatste woorden zijn voordat Hij aan het kruis geslagen wordt. Hier is met de violen wat aan de hand. Ze spelen niet terwijl Hij aan het woord is, maar alleen daarvóór en daarna.

Als Hij later aan het kruis hangt, roept Jezus uit: “Eli Eli, lama sabachthani”  – hetgeen betekent: “Mijn God, Mijn God, waarom hebt Gij Mij verlaten”. Beluister daarvoor het volgende fragment (van 0:49-1:23):

De violen zijn nu helemaal verdwenen. Zelfs in de muziek klinkt zo de verlatenheid van Jezus door de Vader door.

Kruisvorm
De Matthäus-Passion bestaat uit een kort eerste deel en een lang tweede deel. Hiermee geeft Bach een kruisvorm aan. Het ‘snijpunt’ van dit kruis vindt plaats rondom de verloochening door Petrus: precies halverwege het eerste deel kondigt Jezus aan Petrus aan dat deze hem driemaal zal verloochenen en na ongeveer evenlang in het tweede deel vindt dit daadwerkelijk plaats.
(BRON)

Het einde
Wanneer Jezus dood en begraven is, volgt het laatste stukje van de Matthäus-Passion, het koraal “Wir setzen uns mit Tränen nieder”:

Helemaal aan het einde zit een heel schrille en gespannen samenklank (5:07-5:14). “Ruhe sanfte, sanfte ruh”, maar zo zacht rust Hij blijkbaar niet! Het is voorbij, maar niet met een happy end. Of wel? Als je goed luistert – en in het filmpje kun je het ook zien aan de dirigent – hoor je, heel kort, toch een lichte noot ter afsluiting.

Dit deed mij direct denken aan het einde van de film The Passion of the Christ.

Zowat drie uur lang heeft de kijker gezien hoe Jezus op gruwelijke wijze is gemarteld, murwgebeukt, helemaal kapotgemaakt. Deze laatste halve minuut van de film is echter niet gruwelijk. Te zien is hoe de Heer opstaat uit de dood.

Een minuscuul stukje van de film, maar heel essentieel. Zo is het ook met dat ene kleine, lichte eindnootje van de Matthäus-Passion.

Goede Vrijdag. Jezus heeft – om met de geloofsbelijdenis te spreken – geleden onder Pontius Pilatus, is gekruisigd, gestorven en begraven. Hij is nedergedaald ter helle. Stille Zaterdag. En de derde dag verrezen uit de doden. Pasen gloort al aan de horizon.

O crux ave, spes unica!

Vandaag, op 14 september, wordt het feest van Kruisverheffing gevierd.

Op Goede Vrijdag in 2005 heb ik deze tekening gemaakt, na een meditatie over de kruisiging van Christus. Want vreemd genoeg kwam dit gruwelijke en bloederige beeld voor mijn geestesoog op (overigens zonder dat ik de film The Passion of the Christ gezien had). Ik keek naar de Heer op, alsof ik zelf onder het kruis stond. En dat terwijl ik toen nog echt niets kon met Zijn plaatsvervangend lijden. Het stootte me eerder af. De tekening heeft dan ook maandenlang in de kast gelegen … eigenlijk schaamde ik me ervoor.

Wij verkondigen een gekruisigde Christus, voor de Joden een aanstoot, voor de heidenen een dwaasheid, maar voor hen die geroepen zijn, Joden zowel als heidenen, is Hij Gods kracht en Gods wijsheid.
(1 Kor 1:23-24)

Pas later dat jaar, op 15 augustus (!), accepteerde ik de orthodox-christelijke leer over Jezus’ kruisdood. Sindsdien hangt deze tekening in mijn woonkamer aan de muur. Schaamte heeft plaatsgemaakt voor vreugde en diepe dankbaarheid. Twee dagen per jaar, namelijk op Goede Vrijdag en vandaag, op het feest van Kruisverheffing, staat de tekening in mijn gebedshoekje. Het is een herinnering aan de weg die God met mij gaat en hoe Hij mij geduldig (terug) naar Zijn Kerk heeft geleid – vaak volkomen onbegrijpelijk voor mij op het moment zelf, maar achteraf gezien precies wat nodig was.

Des konings vaandel gaat vooraan,
‘t geheim des kruises grijpt ons aan,
dat op het schandhout uitgespreid
de Schepper als een schepsel lijdt.

Het harde ijzer van de speer
stak in de zijde van de Heer,
opdat het water en het bloed
ons reinigen in overvloed.

Hoe moogt gij, boom, zo blinkend staan
met ‘t koninklijke purper aan?
O stam, het heeft de Heer behaagd
dat gij zijn heilig lichaam draagt!

O zalig aan wiens takken breed
het kostbaarst dat de wereld weet
als aan een waag gewogen is,
geheven uit de duisternis.

Wat David in zijn vrome lied
voorspeld heeft, dat is nu geschied.
Hij heeft de volkeren geleerd
dat God vanaf het hout regeert.

Ik groet u, kruis, want gij slechts zijt
mijn hoop in deze lijdenstijd.
Geef vreugde wie op u vertrouwt,
genade wie zijn kwaad berouwt.

U brenge al wat leeft de eer,
Drievuldigheid, o ene Heer,
die ons door ‘t kruisgeheim bevrijdt,
regeer ons tot in eeuwigheid.

(Vexilla Regis – hymne van de Vespers op Kruisverheffing)